Het Gelmelslot van Hoogstraten

Inleiding
Het legendarisch ontstaan
De eerste ´Vrouwen en Heren´ van Hoogstraten
Antoon de Lalaing & Elisabeth Culemborgh
Hoogtepunt en verval : de volgende graven
De vorsten van Salm Salm
Nieuwe tijden, een nieuwe bestemming
Het kasteel als bedelaarshuis, landbouwkolonie en penitentiair schoolcentrum
De verschillende bouwstijlen van het huidige complex

 

Van het oorspronkelijke kasteel, een waterburcht, is niets bewaard gebleven.
Na de brand van 1768 werd het niet meer heropgebouwd. De enige getuigenis ervan is nu nog de slotgracht, de tweede omwalling van het eigenlijke kasteel.
Uit de periode van Antoon de Lalaing en Elisabeth van Culemborg dateert nog de 16de eeuwse toren links van de toegangspoort. Het is een typische, versterkte toren met dikke muren en laatgotische gewelven. In de 17de eeuw werd hij verbouwd en ingericht als duiventoren. In de binnenwand van de toren werden nissen aangebracht als nestgelegenheid.
 

Deze toren staat in verbinding met de huidige kapel, de vroegere wapenzaal.
Oorspronkelijk had deze, aan de kant van de gracht, geen ramen. In de 18de eeuw werden hier neo-laatgotische ramen in aangebracht. Het altaar in houtsnijwerk en het houten beeld, een kloosterling in habijt is vermoedelijk uit de 18de eeuw en afkomstig uit de vroegere slotkapel.
Het stelt waarschijnlijk Sint-Jan Nepomuk voor, die door de familie Salm Salm speciaal werd vereerd.
Het beeldje van Sint-Jozef en Sint-Nikolaas en de koperen doopvont zijn eveneens afkomstig uit de slotkapel.

In het gebouw links van de hoofdingang is thans de griffie gevestigd. Het dateert eveneens uit de periode van Antoon de Lalaing en heeft met zijn rechthoekige ramen, trapgevels en dakkapellen veel van zijn oorspronkelijke uitzicht behouden. Wellicht werd het in de 18de eeuw door de familie Salm Salm gerenoveerd en kreeg het toen zijn typische vlaams-renaissance uitzicht. De verticale opbouw wordt enkel onderbroken door de gevellijnen in witte zandsteen. De kruisramen zijn omgeven met smalle stroken witte zandsteen en hebben vensters in loodglas. In de 18de eeuw werden de zolderingen bepleisterd om de eiken balken aan het oog te onttrekken.
 

De monumentale toegangspoort en haar toren werden door de eeuwen heen verschillende malen verbouwd.
De laatste verbouwing, in neo-renaissance stijl, dateert van het einde van de 19de eeuw. De laatgotische toegangspoort werd toen gereconstrueerd. In de witte zandsteen aan de buitenzijde zien we nog de ijzeren katrollen van de vroegere ophaalbrug.
De huidige eiken poort, beslagen met klinknagels, dateert van 1895.
Dit jaartal staat vermeld op de middenzuil boven de acanthusbladeren. Het zware ijzeren slot is vermoedelijk veel ouder.
De gebouwen rechts van de poort werden herhaaldelijk verbouwd waardoor de buitengevel veel van zijn typische karakter heeft verloren. Na de brand van 1768 werd dit gedeelte ingericht als woning voor de familie Salm Salm. Hierin bevinden zich een brede eikenhouten trap in Lodewijk XIV-de stijl, en prachtige, marmeren schouwen. De hoektoren dateert vermoedelijk uit de periode van de herinrichting. Nochtans tonen de grondvesten aan dat er voordien reeds een toren stond waarin zich oorspronkelijk de slotkapel bevond waarvan de kruisbooggewelven nog te zien zijn. Een mozaïek voor de toegangsdeur toont de wapenschilden van de families Culemborg, de Lalaing en Salm Salm. In de 19de en begin 20e eeuw werd de toren heringericht als woning en binnenin versierd met plafond- en wandschilderingen.
 

Een gedenksteen in de buitenmuur van de huidige bezoekzaal vermeldt dat dit gedeelte gebouwd werd in 1782. Het opschrift PR. Louis D+S+S+ verwijst naar prins Lodewijk van Salm Salm. Deze buitengevel is gebouwd in neo-classicistische stijl met een zuilenversiering en een groot fronton over het geheel van de gevel.
Binnenin ziet men de originele zwart marmeren pilasters van de schouw met de wapenschilden van de families de Lalaing en Salm Salm. Tegenover deze schouw bevindt zich een houten heraldisch beeldhouwwerk, dat werd gebeiteld ter ere van Maximiliaan van Salm Salm.

Het wapenschild van de familie Salm Salm is ook nog terug te vinden in de windwijzer van een torentje, en in de buitengevel van een toren langs de kant van de hoeve.

Na de vlucht van de familie Salm Salm werd onder het bewind van Napoleon de achterzijde van het kasteel dicht gebouwd om er soldaten te kunnen kazerneren. Het gelijkvloers werd ingericht met allerlei nutsvoorzieningen terwijl de manschappen op de verdiepingen werden ondergebracht. Deze functionele opdeling werd tot op heden behouden, met dit verschil dat de op de eerste en tweede verdieping individuele kamers kwamen in plaats van de gemeenschappelijke slaapzalen.

[Naar boven ]