Het Gelmelslot van Hoogstraten

Inleiding
Het legendarisch ontstaan
De eerste ´Vrouwen en Heren´ van Hoogstraten
Antoon de Lalaing & Elisabeth Culemborgh
Hoogtepunt en verval : de volgende graven
De vorsten van Salm Salm
Nieuwe tijden, een nieuwe bestemming
Het kasteel als bedelaarshuis, landbouwkolonie en penitentiair schoolcentrum
De verschillende bouwstijlen van het huidige complex

 

"Contra torrentem, nunquam retrorsum"
"Tegen de stroom in, nooit achteruit"

Wapenspreuk van het geslacht Salm Salm
 

"Dat waren de maartse buien, waardoor de hemel grauw en donker werd, maar er waren ook dagen waarin het zonnetje wou doorbreken, want pas nadat dit alles gebeurd was en het bijna onmogelijk werd zelfs aan opstand te denken, begon de Zwijger langzaam het oorlogsapparaat in werking te brengen. En alles overleggend en berekenend verloren zijn haren hun kleur en zijn ogen hun glans.
Zijn broer Lodewijk, die hem de grootste steun moest zijn, kon hij niet in de hand houden omdat het een te jong en te vurig paard was. Culemborg had altijd wat aan te merken, Hoogstraten was koppig."

Louis Paul Boon, Het Geuzenboek

De geschiedenis van Het Gelmelslot is onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis van de Lage Landen, en door zijn roemrucht verleden kreeg het door de eeuwen heen eveneens een onmiskenbare Europese dimensie.

Vanaf het legendarisch ontstaan tot op de vooravond van de stichting van de Belgische staat is Hoogstraten het toneel geweest van tal van ingrijpende politieke en maatschappelijke verwikkelingen.
Thans is het nauwelijks nog voor te stellen, maar ooit stonden hier legers van enkele tienduizenden soldaten tegenover elkaar.
Rond het kasteel werden heuse veldslagen uitgevochten, er werd gemoord en geplunderd, binnen de muren namen toenmalige politieke leiders beslissingen die mede bepalend zouden zijn voor het tijdsgewricht.

In de loop der eeuwen kwamen vanuit het kasteel sociaal-economische impulsen die niet louter moesten bijdragen tot meerdere eigen eer en glorie, maar die tevens verstrekkende gevolgen hadden voor de bevolking, en die uiteindelijk het landschappelijk uitzicht mee bepaalden.
Gedurende vele tientallen jaren torenden de Sint-Katharinakerk en Het Gelmelslot hoog uit boven het vlakke, schrale land dat door moeizame arbeid mondjesmaat werd ontgonnen en vruchtbaar gemaakt.

Volgens de legende richtte de Viking hoofdman Gelmel hier de eerste versterkte, houten burcht op, verschillende adellijke geslachten hebben hun stempel gedrukt en hun sporen nagelaten. De Vrouwen en Heren van Hoogstraten resideerden op het kasteel of lieten zich vertegenwoordigen om hun plichten tegenover de verschillende vorsten en de bevolking na te komen.

Willem de Zwijger logeerde hier en had aan Hoogstraten, zoals graaf Antoon de Lalaing toentertijd werd genoemd, een loyale en bekwame bondgenoot die hem kon vervangen wanneer de omstandigheden hiertoe dwongen.

Tijdens de turbulente Tachtigjarige Oorlog was het slot afwisselend in handen van de opstandelingen en de Spaanse bezetter.
Na vele jaren van een onvoorstelbaar gruwelijk schrikbewind, nam de gehate Hertog van Alva in 1573 het kasteel in. Decennialang was de chaos hier vrijwel compleet, de pest brak uit en de bevolking had hieronder zo zwaar te lijden dat het eeuwen zou duren voor er weer sprake was van enige voorspoed in deze contreien.

Na de Franse Revolutie werd het kasteel in 1796 opnieuw bezet en geplunderd.
Franse soldaten werden hier gekazerneerd en de huidige vorm van het slot dateert uit die periode. Vanaf toen kreeg het eveneens een geheel andere bestemming. Was het kasteel voorheen in eerste instantie de verblijfplaats van graven en hertogen en hun personeel, in het begin van de 19-de eeuw veranderde definitief de functie en werd het een instelling van maatschappelijk nut. Eerst als bedelaarsoord, vervolgens als landbouwkolonie en toevluchtshuis, en ten slotte als penitentiair schoolcentrum.

In deze tekst wordt chronologisch een overzicht gegeven van de belangrijkste gebeurtenissen die tot 1931 bepalend zijn geweest voor de geschiedenis van Het Gelmelslot van Hoogstraten.

Bijzonder veel dank gaat uit naar de Hoogstraatse Oudheidkundige Kring voor het monnikenwerk dat zij gaandeweg hebben verricht met het ontsluiten van de archieven, het bewaren en representeren van die schat aan historische informatie.

[Naar boven ]